April 09, 2020, 11:18:39 PM
collapse

Author Topic: ਬਾਬਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ - ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ  (Read 20466 times)

Offline ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ

  • Niyana/Niyani
  • *
  • Like
  • -Given: 0
  • -Receive: 23
  • Posts: 264
  • Tohar: 25
  • Gender: Male
  • PJ Vaasi
    • View Profile
ਨਿਰਮਲ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਸੀ।

ਕਮਰੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀ ਸੀ। ਕੰਧ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ੀ ਰੰਗ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਬਾਬਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੰਧ ਨਾਲੋਂ ਉੱਘੜਵੀ ਸੀ। ਫੋਟੋ ਦੀ ਚੁਗਾਠ ਲਾਲ ਸੀ। ਫੋਟੋ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਰੰਗੀਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰੰਗ ਨੂਰਾਨੀ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਬੜੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ਼ ਕੋਰਮ ਫੋਟੋ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਪੂਰਵਕ ਬੁਰਸ਼ ਚਲਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਾਬੇ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਨਾ ਹੀ ਕਾਲ਼ਾ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਨਾ ਕੇ ਜਿੱਦਾਂ ਸੱਚੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਰੰਗ ਬਰੰਗੀ ਜਿਹਾ ਚਿਹਰਾ ਸੀ। ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਭੂਸਲੇ ਜਿਹੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਪੱਗ ਚੁਗਾਠ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਸੀ, ਉਸ 'ਤੇ ਪੀਲੇ ਤਾਰੇ; ਨੱਕ ਹੇਠ ਕੁੰਡੀ ਮੁੱਛ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਮੂੰਹ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਨੱਕ ਵੈਸੇ ਤਿੱਖਾ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਉਕਾਬੀ, ਪਰ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਦਿੱਖ ਵਾਲ਼ੀਆਂ। ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਮਰੇ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣ। ਬਾਬੇ ਦੀ ਕਮੀਜ਼ ਨੀਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਜਮੀਨ ਸੰਦਲੀ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਸਭ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬੇ ਦੇ ਨੇਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਰੇ ਦੀ ਹਰ ਨੁੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇੱਕ ਮਘਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬਾਬੇ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ ਕੇ ਪੋਤਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹੋਤਾ ਅਤੇ ਲੋਟੇ ਦੀਆਂ ਕੁੰਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੁੱਸੇ ਦੇ ਦੋਈ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੋਲ਼ਿਆ, - ਓਏ! ਡਰਦਾ ਕਿਉਂ? ਕੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਖਾਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ!-। ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲ਼ਿਆ ਕਰਕੇ, ਪਿੰਡਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਵਾਂਗ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਸਮਤਲ ਸੀ। ਫਲੈਟ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਦਮ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੂਝਿਆ ਉਸ ਨੂੰ।

- ਜੀ, ਜੀ, ਮੈਂ ਥੁਹਾਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਡਰਦਾ ਬਾਬਾ ਜੀ- ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਤਸਵੀਰ ਸਰੀਰ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, - ਥੁਹਾਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਵਹਿਮੀ ਐ-। ਤਸਵੀਰ ਬਾਬਾ ਨਿਰਮਲ ਤੋਂ ਪਤਲਾ ਤਾਂ ਸੀ, ਪਰ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਵੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਟੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਨਾਲ਼ੇ ਇੰਨੇ ਨਿੱਕੇ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ਾ ਕਿੱਥੇ ਸੌਖਾ ਸੀ?

ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਿਰਮਾਲ ਨੇ ਬਾਬਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਡਿੱਠ ਕੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ, - ਕਾਸ਼! ਜੇ ਮੈਂ ਬਾਬੇ ਬਲਰਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ!-। ਬਲਰਾਜ ਨਿਰਮਾਲ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਵੱਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਿਰਮਲ ਉਦਾਸ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ਼ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਾਪੂ ਜੇ ਘਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ, ਨਿਰਮਲ ਨਾਲ਼ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਓਦੋਂ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਬਾਬੇ ਬਲਰਾਜ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, - ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ਼ ਹੁੰਦੇ! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਬੀਬੀ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ!-।

ਬੱਸ ਅੱਜ ਅਰਮਾਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ , ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ਼, ਅਣਘੋਸ਼ਤ, ਬਿਨਾ ਦੱਸੇ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਹੱਕਾ ਬੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵੈਸੇ, ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੀ, ਪਰ ਕੰਧ ਉੱਤੇ, ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੋਂ ਜੋ ਉਸ ਰੂਮ ਵਿੱਚ ਬੀਤਦਾ ਸੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਟੰਗੀ ਗਈ ਸੀ।

- ਆਖਿਆ ਤਾਂ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਕਿਉਂ ਡਰਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ?- ਬਲਰਾਜ ਬਾਬੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
- ਜੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਤਾਂ ਦੇਣੀ ਸੀ। ਖ਼ੈਰ ਤੁਸੀਂ ਆ ਗਏ- ਫੇਰ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਗੋਲ਼ ਮੋਲ਼ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਦੌੜ੍ਹ ਆ ਬੈਠੀ, ਜਿੱਦਾਂ ਤਪਾਕ ਲਈ ਕਵੇਲ਼ਾ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਹੀ ਵਕਤ ਨਿਰਮਲ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਵੀ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼  ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬਹਿਣ ਵਾਸਤੇ। ਬਾਬਾ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨਾਲ਼ ਬਹਿ ਗਿਆ, ਕੁਰਸੀ ਦੀ ਢੋਅ ਨਾਲ਼ ਢਾਸ ਲਾ ਕੇ। ਪਤਲਾ ਪਰਚਾ ਵਾਂਗ ਸੀ ਕਰਕੇ, ਪਾਸਿਓ ਤਾਂ ਦਿਸਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਣਾ ਸੀ ਜਿਵੇੜ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਚਾਦਰ ਬਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ਼ ਬਾਬੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਅਰਾਮ ਕੁਰਸੀ ਲਾਲ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਮੇਜ਼ ਸੀ। ਮੇਜ਼ ਦੇ ਦੂੱਜੇ ਪਾਸੇ ਡਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਾਈ ਕੁਰਸੀ ਸੀ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਠੋਡੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਹੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਕੂਹਣੀ ਗੋਡੇ ਉੱਪਰ, ਗੋਡੇ ਵਾਲੀ ਲੱਤ ਦੂੱਜੀ ਲੱਤ ਉੱਪਰ। ਕੋਈ ਯੁਨਾਨੀ ਬੁੱਤ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਬਲਰਾਜ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਡਾਢੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਤੱਕਦਾ।

- ਬਾਪੂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਹੈ। ਟੰਗ ਆ ਗਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਮੰਗਦਾ, ਜਵਾਬ ਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਐ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਬਿਮਾਰੀ ਐ, ਖਬਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਐ…-
- ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਐਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ ਨਾ? ਬਿਮਾਰੀ ਤਾਂ ਹੋਰ ਐ?-
- ਜੀ। ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਕਵਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਉਦਾਸੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬੈਠ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ। ਦਿੱਲੀ ਨੇ। ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਯਾਦ ਆ ਗਏ ਸੀ-।
- ਅੱਛਾ, ਸਮਝ ਗਿਆ- ਬਾਬੇ ਨੇ ਫਲੈਟ ਮੁੱਛਾ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਇਆ। ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਮੂਹਰੇ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਲਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਾਸਿਓ ਇੱਕ ਕਾਗਗ਼ ਦੀ ਚਾਦਰ ਮੂਹਰੇ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਡਿਗਦੀ ਚਪਟੀ। - ਉਹ ਕੁੱਝ ਫੇਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸ਼ੇਰਾ?-।
- ਹਾਂ - ਪੋਲਾ, ਗਮਗੀਨ ਜਵਾਬ ਆਇਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਰਹਾਉ ਬਾਅਦ, - ਐਦਕੀਂ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੈ-।
- ਅੱਛਾ? ਹੁਣ ਕਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਮਗਰ ਪੈ ਗਏ ਨੇ?- ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਸੋਗਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ।
- ਮੁਸਲਮਾਨ। ਹੁਣ ਓਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਲੱਗ ਗਈ-।
- ਤੇ ਤੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?-
- ਇਹ ਹੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੈ। ਬਾਪੂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਸੰਤਾਲ਼ੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਨੇ!-
- ਸੰਤਾਲ਼ੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ? ਉਹ ਤਾਂ ਹਾਲੇ ਜੰਮਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ! ਉਸ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ! ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਫੇਰ ਮੈਂ ਚੁਰਾਸੀ…-
- ਪਤਾ। ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ-। ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਕੀ ਬਲਰਾਜ ਨਾਲ਼ ਬੀਤਿਆ ਸੀ। ਚੁਰਾਸੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹਾਲ਼ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੌਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਣ। ਬਲਰਾਜ ਬਾਬੇ ਨੇ ਤਾਂ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਗਹਾਂ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੱਘਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਜਾਂ ਗਰੀਬੀ ਸੀ ਉਹੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਪੂ ਵੀ ਜ਼ਿੱਦੀ ਸੀ ਸੋ ਰਿਹਾ। ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲ਼ੀ ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਜਿੱਦਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਗਵਾਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਮਾਨਤ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਨੂੰ ਹੰਗਾਮਾ ਹੀ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਉਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵਾਂਗਰ ਇੰਟਰਨੈਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਲੁਕੋ ਕੇ ਰੱਖਾ। ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਆਤੰਕਵਾਦੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਤੀਕਰ ਕੋਈ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਹੀ ਕੁੱਝ ਫੇਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਾਸ ਦੁਨੀਆ ( ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਪੱਛਮੀ ਦਨੀਆ) ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਗੁੱਝਾ ਕੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਸਾਰਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਵਾਰੀ ਅੰਨ੍ਹਾ ਸੀ।

ਜਿਹੜਾ ਮੁਲਕ ਫੇਰ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਬੀਬੀ ਕੀ ਬਾਬੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਚਰਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ। ਪਰ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੱਚ ਸਕਿਆ। ਵੈਸੇ ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਾਂਗ ਦਾੜ੍ਹੀ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ ਸੀ। ਮੁੱਛ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਪੱਗੜੀ। ਪਰ ਹੌਲ਼ੀ ਹੌਲ਼ੀ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਖ ਪੈ ਗਈ ਸੀ ਬਲਰਾਜ ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਦਾਰ ਸੀ।

ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਪੂ ਨੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਹੱਲ ਕਰਨੀ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਕੁੱਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਸੀਸ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੂਰਮਾ ਸਮਝ ਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਪੁਲਸ ਨਾਲ਼ ਪੰਗਾ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਹ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿਓ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਤਾਰੀਖ ਚੇਤਾ ਕਰਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਕੌਮ ਜਬ੍ਹਾ ਹਲਾਕ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਡੁੰਘੀ ਸੀ। ਇੰਝ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ। ਕੱਲ੍ਹ ਸਰਦਾਰ ਸਨ, ਅੱਜ ਮੁਲਸਮਾਨ ਹਨ, ਖਬਰੇ ਕੱਲ੍ਹੋਂ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।

ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਲਫਜ਼ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲ਼ੇ। ਸਾਰੇ ਹੁਣ ਇਸ ਲੇਬਲ ਹੇਠ ਇੱਕੋ ਸੀ। ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਸੀ ਕਿ ਜਾਤ ਪਾਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਦੇ ਸੀ ਸੋ ਜੇ ਮੁਲਸਲਮਾਨ ਖ਼ਤਮ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਫੇਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪਵੋਗੇ। ਇਸ ਦੀ ਹੱਲ ਕੀ ਸੀ? ਹਜ਼ਾਰ ਵੱਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਮ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਦੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਸਕਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਲਈ ਨਿਰਮਲ ਕੁੱਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।

- ਬਾਬੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਥੋਡੇ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਬੀਤਿਆ ਸੀ? ਫੇਰ ਕੀ ਹੋਇਆ?-
- ਨਹੀਂ ਸ਼ੇਰਾ। ਕੋਈ ਯਾਦ ਨ੍ਹੀਂ। ਇੱਕ ਪਲ ਮੈਂ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ਼ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਲ ਇਸ ਕਮਰੇ ਦੀ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਜੋ ਕੁੱਝ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ-। ਦੁਚਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਫੇਰ ਬੋਲ਼ਿਆ, - ਸ਼ੇਰਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ਼ ਕੀ ਹੋਇਆ?-।

ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰਮਲ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਠਣ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ, ਬੈਠਕ ਵੱਲ, ਜਿੱਥੋਂ ਬਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਜਲ਼ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਡਿੱਠਾ। ਮਸੀਤਾਂ ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਅੱਗ ਸੀ। ਬਲਰਾਜ ਖ਼ੁਦ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਇੰਝ ਸੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਦਿਸਹੱਦੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ।

- ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਯਾਸ ਆ ਗਿਆ- ਬਾਬੇ ਨੇ ਕੁੱਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਾਬੇ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਅੱਖਾਂ ਚਾਰ ਕਰਨੀਆਂ, ਪਰ ਵੈਸੇ ਪਾਸਿਓ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਤਾਂ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਪਤਲਾ ਚਿੱਤਰ ਪਟ ਹੀ ਨਾਲ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਦੋਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਦੇਖੀ ਗਏ। - ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਗਲੀਆਂ ੱਚ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ, ਜੋ ਮਰਜ਼ੀ ਲੇਖਾ ਦੇਣਾ ਪੈਣਾ। ਆਪਾਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਹਨ। ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ। ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਚੱਕ। ਆਪ ਵੀ ਕੁੱਝ ਲੈ ਲਾ…-
- ਜੀ…ਪਰ ਪੁਲਸ…-
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮਰੇਇਆ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਦੇਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰ। ਜੇ ੧੯੮੪ ਵਾਂਗ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਹੈ, ਕੱਟ ਵੱਢ ਹੀ ਹੋਣੀ। ਇਸ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਆ ਚਲੀਏ-। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਲੱਭ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਬੇ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਨੋਂ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ਼ ਗਏ।

ਨਿਰਮਲ ਦਾ ਘਰ ਸਿਵ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਜਦ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤੀਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਚ ਮੰਡਲੀ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਕੁੱਖ ਹਰੀ ਹੋਈ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਚਾਰੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, - ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ, ਪਲੀਸ- ਇਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬੋਲ਼ਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਬੰਦ ਸਨ।

ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਾ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚਿਆ। ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਟੋਪੀ ਪਾਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ।

- ਮਾਰੋ ਸਾਲੇ ਮੁੱਲੇ ਕੋ!-
- ਜੈ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ!-
- ਨਿਕਲ ਹਮਾਰੇ ਮੁਲਕ'ਚੋਂ ਪਾਸਕਿਸਤਾਨੀ!-

ਕੁੱਟ ਮਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਲੋਕ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਦਾਂ ਕੁੱਝ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੇ ਤਾਂ ਫੋਨ ਲਾ ਕੇ ਫਿਲਮਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਈ।
- ਸ਼ੇਰਾ ਤੂੰ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਬੱਚਾ। ਦੂਜੀਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ-। ਬਾਬਾ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨਿਰਮਲ ਵੱਲ। ਪਿੱਛੇ ਚਿੱਤਰ ਪਟ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੀਲਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਸ,ਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਦੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਕਸਰ ਤਸਵੀਰ ਤਾਂ ਇਕੱਲੇ ਮੁਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਉੱਪਰ ਚੱਕੀ ਕਿਰਪਾਨ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਲਗੌੜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਬੇ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੱਤਰ ਬਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਹੁਣ ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਵਾਰ ਸੀ। - ਡਰ ਨਾ!- ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਚੀ ਚੀਕ ਮਾਰ ਕੇ ਹਜ਼ੂਮ ਵੱਲ ਵੱਧਿਆ। ਕਿਰਪਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਪਲ ਵਾਸਤੇ ਸਾਰੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋਏ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਭੁੰਜੋ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਰਾਨ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਇੰਝ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਤੀਹ ਮਰਦ। ਜਿੱਦਾਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਔਰਤ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਮੰਡੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰਨ। ਜਿੱਦਾਂ ਜ਼ਿਆਦੇ ਹੋਣ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਦਲੇਰੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਂਗਲੀ ਫੜਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਾਲੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦ ਇੱਕ ਟੋਪੀ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਧੱਕ ਕੇ ਬਾਂਹ ਵੱਧਾ ਕੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੇਰ ਹੌਂਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ, ਮਾਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਰਮਲ ਇੱਕ ਸੀ। ਉਹ ਤੀਹ ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਲਗ ਪਏ। ਹੁਣ ਨਿਰਮਲ ਥੱਲੇ ਜਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਕਿਰਪਾਨ ਹੱਥ'ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਬਾਲ ਵਾਂਗ ਗੋਡੇ ਹਿੱਕ ਨਾਲ਼ ਲਪੇਟ ਲੈ, ਢਿੱਡ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ। ਇੰਝ ਕੁੱਟ ਖਾਂਦੇ ਨੇ ਹੈਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਿਆ, ਉਸ ਮੁਸਲਿਮ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਨਾਲ਼ ਸੀ। ਫੇਰ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਕਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਕੁੰਭੀ ਨਰਕ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਫੇਰ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦਮ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰਨ ਹੱਟ ਗਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਥੱਲੇ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕੰਨ ਧਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

- ਓਏ! ਮੇਰੀ ਵਾਰੀ ਹੈ ਕੁੱਤਿਓ!- ਬਾਬੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੁੰਜੀ। ਮਿਰਮਲ ਨੂੰ ਬਿੰਦ ਕੁ ਲਈ ਕੁੱਟ ਤੋਂ ਅਫ਼ਾਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਹੁਣ ਜਿਓ ਜਿਓ ਬਾਬੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ਼ ਕਿਰਪਾਨ ਲਭਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਚੀਸ ਨਾਲ਼ ਪਿੰਡਾ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨੈਣ ਸਿਲੇ ਸਿਲੇ ਹੋ ਗਏ।

ਵੈਸੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁਣ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੀਕਰ ਤੱਕ ਰਹੇ ਸੀ। ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਹਾਲੇ ਗੱਭਰੂ ਸੀ, ਸੋ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹੀ ਬੰਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਲਾਲ ਲਾਲ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ਼।

- ਮੈਨੂੰ ਠੁੱਡਾ ਮਾਰ ਕੇ ਦੇਖੋ! ਥੋਡੇ ਸੀਸਾਂ ਦੇ ਬੁਰਜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦੇਣੇ ਆ-। ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਆਵਾਜ਼ ਹੀ ਸੁਣ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਦਾ ਠੇਡਾ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉੱਠਣਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿੱਦਾਂ ਪਹਿਲੇ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੜ ਕੇਬਾਬੇ ਦਾ ਸਾਹ ਕੱਢ ਛੱਡਿਆ ਸੀ। ਫੇਰ ਵੀ ਬਾਬੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਰਾਹੀ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੀੜ੍ਹਾ ਰੋੜਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਬਾਬੇ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਸੀ ਸਭ ਨੂੰ ਛੱਕੇ ਛੁਡਾਉਣਾ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਹੱਥ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਹੱਥੀ ਆ ਚੁੱਕੀ। ਉਸ ਨੇ ਹੁਣ ਖੜ੍ਹਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਬਲਵਾਦੀ ਸਭ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਭੁੱਖੀ ਕਿਰਪਾਨ ਵੱਲ ਨੱਸੇ। ਇੱਕ ਬੁੜ੍ਹੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਵਿਗਾੜ ਦੇਣਾ ਸੀ? ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਉਹ ਤੀਹ, 'ਤੇ ਉਹ ਇੱਕ। ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਨਿਰਮਲ ਖਲੋਇਆ, ਵੀਰਾਨਾ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਸ਼ਹਿਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਹੀ ਸੀ।
 ਸੜਕ ਹੋਰ ਸੀ।
ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਹੋਰ ਸੀ,
 ਪਰ ਹਲਾਤਾਂ ਓਹੀ ਸਨ।
    ਹੁਣ ਨਿਰਮਲ ੧੯੮੪ ਵੇਲ਼ੇ ਖੜ੍ਹਾ ਖਲੋਤਾ ਸੀ!
      ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਆਸ ਪਾਸ।

ਨਿਰਮਲ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੇਖਦਾ ਸੀ। ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ, ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਸੀ। ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੂੜਾ ਸੀ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੱਗ ਲਮਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ਼ ਪੱਗ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਅਰ ਬਾਹਾਂ ਫਸੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਭਾਰਾ ਟਾਇਰ ਰੋਕਦਾ ਸੀ। ਮੁੰਡਾ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਚੀ ਕੂਕ ਨਿਕਲ਼ੀ। ਉਸ ਦੇ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਕਈ ਮਰਦ ਮਰੇ ਸਨ, ਜੋ ਹਸ ਰਹੇ ਸੀ ਜਾਂ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਤਾਹਨੇ ਦੇ ਰਹੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਉੱਪਰ ਤੇਲ ਡੋਲ਼ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਇਹ ਵੇਖਿਆ, ਬਿੰਨ ਸੋਚਣ, ਨਿਰਮਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨੱਠਿਆ, ਕਿਰਪਾਨ ਉੱਚੀ ਕਰ ਕੇ। ਹਾਲੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੋਂ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਕੁੱਝ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜਦ aਨ੍ਹਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਗੜਬੜੀ ਵਿੱਚ aਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਲ਼ ਨੂੰ ਪਲੀਤਾ ਲਾਉਣਾ ਭੁੱਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਭੁੰਜੇ ਗੋਡੇ ਭਾਰ ਕੰਬਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ, ਓਹੀ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਕੁੱਟ ਖਾਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਹੁਣ ਉੱਠ ਕੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਟਾਇਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹਮਲਾ ਆਵਰ ਹੁਣ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਨਿਰਮਲ ਵੱਲ ਦੇ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ ਇਹ ਸਿਰ ਮੁੰਨਾ ਬੰਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਕਲਾਈ ਵੱਲ ਝਾਕੇ, ਪਰ ਇੱਕ ਦਮ ਕੜਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ਼ ਨਿਰਮਲ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਹੀ ਵਕਤ ਪਿਓ ਨੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁਟ ਕੇ ਟਾਇਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਘੜੀਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਲਭ ਲਈ ਸੀ। ਜਦ ਧਰਤ ਉੱਤੇ ਭੁਜ ਦੇਖਿਆ, ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਕਮਦਿਲ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜ ਗਏ। ਜਿਦ ਦੀ ਅੰਗ ਸੀ ਚੀਕਦਾ ਸੀ। ਪਿਓ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਟਾਇਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਨ ਦੀ। ਹਾਰ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਦਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਚਿੱਲਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਹੁਣ ਖਿਸਕ ਗਏ ਸੀ, ਖਬਰੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ। ਨਿਰਮਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਪਿਓ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਓ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਕੁੱਟ ਖਾਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਲੀੜੇ ਲਿਬੜੇ ਸਨ, ਕੇਸ ਗੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਖਿਸਕਦੇ ਸਨ। ਲਾਬਾਂਹ ਬੰਦਾ ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਸਟੀਰੀਕਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਦਾਈ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਨਿਰਮਲ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਵੇਖਣ ਲਗਾ। ਕਈ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਕਈ ਗੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਭੰਨੀਆ ਸਨ। ਲਾਬਾਂਹ ਬੰਦਾ ਹੁਣ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਬਾਂਹ ਪਈ ਸੀ ਵੱਲ ਝਾਕਿਆ। ਬਾਂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀਰ ਫੁੱਟ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਭਿਓ ਕੇ ਨੇੜਲੇ ਤੇਲ਼ ( ਜੋ ਟਾਇਰ ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਚੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ) ਨਾਲ਼ ਲਹੂ ਰਲ਼ ਗਿਆ ਸੀ। ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਹੋਲੀ ਦਾ ਰੰਗ ਸੀ। ਦੁਲਹਨ ਦਾ ਰੰਗ ਸੀ। ਗ਼ੁੱਸੇ ਦਾ ਰੰਗ ਸੀ।
ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਬੀਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨਿਰਮਲ ਵੱਲ ਆ ਵੱਧਾ। ਹੋਰ ਵੀ ਜਨਤਾ ਆਸ ਪਾਸ ਸੀ। ਬੰਦਾ ਹਿੰਦੂ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਸੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਕਰ ਕੇ ਮੂੰਹ ਤੋੜਣਾ। ਜਦ ਬਾਂਹ ਉੱਚੀ ਕੀਤੀ, ਨਿਰਮਲ ਦਾ ਕੜਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਣ ਲਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਦੋ ਕੁ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਆ ਖਲੋਏ।

- ਪਰ੍ਹੇ ਰਹੋ!- ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਤੰਬੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤਾੜਦਾ ਸੀ।
- ਤੁਮ ਸਿੱਖ ਹੈ?-
- ਆਹੋ!-।
- ਦੇਖ ਤੁਮ ਕੋ ਵਾਸਪ ਆ ਕੇ ਮਾਰ ਡਾਲੋਗੇ! ਦੇਖ ਤਮ ਇਸ ਕੋ ਕਿਆ ਕੀਤਾ! ਹਮ ਨਾਲ਼ ਆਓ!-। ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਪਿਓ ਪੁੱਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਪੱਗਾਂ ਚੁਕਣ ਦੀ ਅਤੇ ਬੋਲ਼ਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ਼ ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਵਾਲੀ ਬਾਂਹ ਥੱਲੇ ਕੀਤੀ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਗਹੁ ਨਾਲ਼ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ।

- ਹਮਾਰੀ ਮਦਦ ਕਰਨਗੇ?- ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਆਖਿਆ।
- ਹਾਂ-। ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕ ਤੋਂ ਲੈ ਗਏ ਲਾਗੇ ਮਕਾਨਾਂ ਵੱਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਗਏ, ਫੇਰ ਗਲ਼ੀ ਰਾਹੀਂ। ਦੂਰੋਂ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ੜੀੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੀ ਸੀ; ਇੱਕ ਗ਼ੁੱਸਾ ਟਿੱਡੀ ਦਲ।
- ਅੱਜ ਤਰੀਕ ਕਿਤਣੀ ਹੈ?- ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
- ਜੀ, ਅੱਜ ਦੋ ਨਵੰਬਰ ਹੈ-। ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਇਆ।
- ਦੋ ਨਵੰਬਰ?-
- ਜੀ -
ਡਰ ਨਾਲ਼ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ਼ਨ ਲਗ ਪਿਆ। ਅੱਜ ਉਹੀ ਦਿਨ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ। ਹੁਣ ਬਾਬਾ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਉਸ ਦਾ ਡਰ ਹਿੰਦੂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
- ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ! ਤੁਮ ਕੋ ਇਸ ਥਾਂ ਪਰ ਨਿਕਾਲ਼…-।
- ਨਹੀਂ ਜੀ। ਹਮ ਬਹੁਤ ਮਹਿਰਬਾਨ ਹੂੰ ਕਿ ਤੁਮ ਲੋਗ ਹਮਾਰੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਇਹ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਹੈ-।
- ਫਿਰ?-
- ਅੱਜ ਹਮਾਰਾ ਬਾਬਾ ਕਤਲ ਹੂਆ ਥਾ-
- ਥਾ?- । ਪਰ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਆਖਿਆ।
- ਹਮ ਕਿਸ ਇਲਾਕੇ ਮੇ ਹੂੰ?-
- ਮੰਗੋਲਪੂਰੀ-। ਇਸ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬਣ ਲਗ ਪਈਆਂ। ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਕਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ! ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, - ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਗਰ ਬਾਬਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਈ? ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਸਲੀ ਬਾਬਾ ਇਸ ਹੀ ਵੇਲੇ…-।

ਨਿਰਪਲ ਨੂੰ ਬਿਧ ਨੇ ਓਹੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਲੈ ਆਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਲਿਤੇ ਸਨ। ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪੁੱਛਲ ਤੱਕ ਸੜਕ ਦੀ ਲੰਮਾਈ ਤੱਕੀ। ਜਿੱਥੇ ਸੜਕ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੰਗਈ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਲੁਪੇਤਿਆ। ਟੋਲੇ ਦੇ ਕੋਈ ਕੋਈ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਸੀ,  ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਨੋਕ ਮਾਸ ਟੁਕਣ ਲੱਭ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਬਿਲਡ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਭੇ ਲੜਦਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਕਿਰਪਾਨ ਝੂਲਾਉਂਦਾ।

- ਓਏ! ਪਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿਓ! ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਥੋਡੇ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡਿਆਗਾ!- ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਰਮਲ ਤੱਕ ਟਣਕੀ। ਇੱਕ ਦਮ ਨਿਰਮਲ ਵਿੱਚ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਹੀ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤਾਂਘ ਆਈ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਨਾਲ਼ੇ ਨਾਲ਼ੇ ਕਿਰਪਾਨ ਚੁੱਕੀ, ਨਾਲ਼ੇ ਨਾਲ਼ ਬਾਬੇ ਵੱਲ ਦੌੜਣ ਲਗਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਲਾਈ ਹਿੰਦੂ ਬੰਦੇ ਨੇ ਫੜ ਲਈ।

- ਨਹੀਂ ਸਰਦਾਰ ਜੀ। ਜੇ ਅਬ ਗਿਆ ਉਸ ਕੋ, ਹਮ ਕੋ ਵੀ ਮਾਰ ਡਾਲਣਗੇ। ਇਹ ਹੀ ਹਮਾਰਾ ਮੌਕਾ ਹੈ ਭਾਗਣ ਕਾ। ਉਸ ਕੀ ਜਾਨ ਜਾਂ..- ਉਸ ਨੇ ਪਿਓ ਪੁੱਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ਼ ਡਿੱਠਿਆ। ਨਾਲ਼ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਦੀ  ਨਿਗ੍ਹਾ ਦੋਨਾਂ ਵੱਲ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਬਾਬੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਡਰਦੇ ਖਲੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਉੱਥੋਂ ਨੱਸ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਲ਼ ਗਿੱਦੜਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਾ। ਫੇਰ ਇੱਕ ਗਿੱਦੜ ਤੇਲ਼ ਦਾ ਡੱਬਾ ਕੱਢਣ ਲਗਾ। ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਹੁਣ ਕੀ ਹੋਣ ਲਗਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਪਿਓ ਪੁੱਤ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ, ਫੇਰ ਗ਼ੁੱਸਾ ਗੰਭੀਰ ਰੁਖ਼ ਨਾਲ਼ ਹਿੰਦੂ ਰਖਵਾਲੇ ਦੇ ਮਗਰ ਫਟਾਫਟ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਰਮ ਨੇ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ। ਪਰ ਨਸੀਬ ਹਾਲੇ ਓਹੀ ਸੀ। ਖਬਰੇ ਸੱਚ ਸੀ ਕਿ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਮੌਕਾ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਅੱਗਲਾ ਪੈਰ ਪੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਖੁਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਤਾਰਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁੱਢਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੀ ਬਾਲੜੀ ਸੀ। ਪੱਗ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਨਾਲ਼ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਨਿਰਮਲ ਹੁਣ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖੇਤ ਸੀ। ਕਿਰਪਾਨ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਤਿੰਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾਂਗਾਂ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ! ਫੇਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬੋਲ਼ਿਆ,

- ਚਲ ਪੁੱਤ, ਚੇਤੀ ਤੁਰ- ਮਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ।
- ਆਹੋ ਬਲਰਾਜ ਸ਼ੇਰਾ, ਜ਼ਰਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ਼ ਤੁਰ-। ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਬੁਢੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਨਾਨਾ ਹੀ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਮੁੰਡੇ ਵੱਲ ਝਾਕਿਆ। ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹਾਲੇ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਮਸਾਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ, ਮੁਖੜੇ ਦੇ ਹਲੀਆ ਤੋਂ, ਪਤਾ ਲਦਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬਲਰਾਜ ਹੀ ਸੀ, ਖੈਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਬਲਰਾਜ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮੁਸਕਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਖ਼ੌਫ਼ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਜੁਗਰਾਫੀਆ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, - ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਜੀ?-। ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਸਭ ਉਸ ਵੱਲ ਅੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਝਾਕਣ ਲਗ ਪਏ। ਕੀ ਪਤਾ ਜੋ ਬੀਤਿਆਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ਼, ਨਿਰਮਲ ਪਾਗਲ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹਾਰ ਕੇ ਬੁੱਢਾ ਬੋਲ਼ਿਆ, - ਇੰਡੀਆ-। ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਹੀ ਗੱਲ ਨਿਕਲ਼ੀ। ਬੱਢਾ ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਨਾਨਾ ਸੀ। ਔਰਤ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ। ਬਾਲੜੀ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਬਾਪੂ ਦੀ ਮਾਸੀ ਸੀ। ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਬੀਬੀ ਨੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਸੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਮੁਲਸਲਮਾਨ ਬੰਦੇ ਟੱਬਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ੧੯੪੭ ਵੇਲ਼ੇ, ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ। ਬਾਡਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ। ਥਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸੀ; ਟੱਬਰ ਭਾਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਬਾਪੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਏਨਾ ਤਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਬਾਡਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਬਾਕੀ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਬਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇੱਖ ਦਾ ਖੇਤ ਸੀ ਅਤੇ ਖੇਤ ਰਹਿਣੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਤੁਰਦੇ ਤੁਰਦੇ ਖੋਰੀ ਉੱਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖ ਰਹੇ ਸਨ; ਕਦਮ ਜੋ ਕਰਚ ਕਰਚ ਕੇ ਖੜਕਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਪੜੀ ਸੀ। ਪਲ ਵਾਸਤੇ ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਛਪੜੀ 'ਤੇ ਟਿੱਕੀ।

ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮੁਖੜਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਠਾ। ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਕੇਸ ਸਨ, ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਲ਼ੀ ਦਾੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਕਿਰਪਾਨ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਨ। ਮੂਹਰਲੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸਭ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਅਤੇ ਲੁਕਣ ਵਾਸਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਝਾਤੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮਾਰੀ। ਅੱਗੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਡਾਂਗਾਂ ਤਿਆਰ ਰੱਖੀਆਂ। ਜਦ 'ਵਾਜ਼ਾਂ ਖਿੰਡ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੂਹਰਲੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਗਹਾਂ ਜਾਣ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਨਿੱਕਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਫੇਰ ਕੂਚ ਕਰਨਾ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇੰਝ ਕੁੱਝ ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਬਾਡਰ ਤੀਕਰ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਫੇਰ ਹੋਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੋ ਆਈਆਂ।

ਹੁਣ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਥ ਤੋਂ ਦੂਰ। ਖਾਣੇ ਪੀਣੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ, ਫੇਰ ਵੀ ਤੁਰੀ ਗਏ। ਪਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫੇਰ ਡਾਂਗਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਨ ਰੈੜੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਬਦਕਿਸਮਤ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੈਰ ਇੱਕ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਟਹਿਣੀ ਉੱਪਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

- ਕੌਣ ਏ?-।

ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਸੁੰਨ ਮਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਟਿੱਡੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਂਗ ਨੇ ਤੋੜਿਆ।

- ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਮੋਟਾ ਜਿਹਾ ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਚਲ ਛੱਡ। ਆ ਚਲੀਏ-। ਜਦ ਓਭੜੇ ਦੂਰ ਚਲ ਗਏ ਸੀ, ਓਦੋਂ ਹੀ ਡਾਂਗ ਥੱਲੇ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਸਾਹ ਲਏ। ਫੇਰ ਵੀ ਕੁੱਝ ਵੀਹ ਮਿੰਟ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਟਿੱਕੇ ਰਹੇ। ਜਦ ਮੂਹਰਲੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ, ਫੇਰ ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰੇ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਬਲਰਾਜ ਨੂੰ ਮੁਸਕਾਨ ਦਿੰਦੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ਼ ਹੱਥ ਫੇਰਿਆ। ਮੁੰਡਾ ਨੇ ਵਾਪਸ ਮੁਸਕਾਨ ਦਿੱਤੀ।

ਨਿਰਮਲ ਸੋਚਣ ਲਗਾ ਅਕਸਰ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੈ ਕੌਣ? ਆਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜਾਂ ਗੱਲ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ? ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਇੰਡੀਆ ਪਹੁੰਚਣ ਨੂੰ। ਜੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਫੇਰ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਦਾ ਬਾਪ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫੇਰ ਹੀ ਨਿਰਮਲ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਇੰਡੀਆ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜ ਗਏ, ਚਾਲ਼ੀਆਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਬਲਰਾਜ ਨੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਭਾਵੀ ਤੋਂ ਬਚਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ? ਉੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਤਾਂ ਬਲਰਾਜ ਦਾ ਅੱਗਾ ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ। ਮੌਤ। ਪਰ ਜੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਬੁਰੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਫੇਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ? ਬੌਂਕੇ ਦਿਹਾੜੇ ਤਾਂ ਪੈਣੇ ਹਨ ਜਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ਼ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲੜਣਾ। ਫੇਰ ਤਾਂ ਸਖ਼ਤ ਰਾਜ ਆਵੇਗਾ, ਜ਼ੀਆ ਹੇਠ। ਇਸ ਤਾਰੀਖ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਚੁੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਬਰਦਾਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ? ਫੇਰ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਚੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਲਹਿੰਦਾ ਪੰਜਾਬ ਸਭ ਵਾਸਤੇ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਿੱਦਾਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਕਿੱਥੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇ! ਪਰ ਜੋ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਲਿਖਿਆ ਹੈ!

ਹਾਰ ਕੇ ਇੱਕ ਕੱਚੀ ਸੜਕ ਕੋਲ਼ ਪੁੱਜੇ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੰਨਖਜੂਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਮ ਡੋਰ ਕਾਫ਼ਲਾ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਗੱਡੇ ਸਨ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਲੱਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਸੀ, ਸੰਤਾਪ ਸਦਮਾ ਨਾਲ਼ ਤੁਰਦਾ। ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਨੱਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੰਦੜੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਫੜ ਸਕੇ ਨਾਲ਼ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੀ ਪਤਾ ਕਿੱਥੇ। ਨਿਰਾਸ ਫ਼ੱਕ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਅੱਗੇ ਚਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਪੈ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਿੱਕ ਨਾਲ਼ ਲਾਏ ਫੇਰ ਬਦ ਹਾਲ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੋਰ ਨਿਰਮਲ 'ਤੇ ਬਲਰਾਜ ਦੇ ਨੇਤਰ ਮਿਲੇ। ਅੱਖਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੇਤੇ ਬਾਬੇ ਦੀਆਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਧਰਤੀ ਲਾਲ ਸੀ। ਲਹੂ ਭਿੱਜੀ ਸੀ। ਲਹੂ ਲੂਹਾਨ ਤਸਵੀਰ ਬਾਬਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਜੁੱਸਾ ਰੱਤ ਨਾਲ਼ ਗਿੱਲਾ। ਉਸ ਦੇ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਲਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ ਡਿੱਗੇ ਸਨ, ਹੂੰਗਦੇ, ਪਿੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕਲ਼ਪਦੇ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਅੰਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਅੰਗ ਬਦਨ ਤੋਂ ਲਟਕਦੀ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਨੁਕਿਰਿਆ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਸੀ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਲੋਇਣ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਸੀਨ ਉੱਤੇ ਟਿੱਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਝਕਦੇ ਝਕਦੇ। ਕਤਲਾਮ ਵੇਖ ਕੇ ਹੁਣ ਅਲੀਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਥੱਕਾ ਟੁੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਮਗੀਨ। ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ? ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕਾਹਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸੀ? ਕੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸੀ? ਇੰਝ ਕਰ ਕੇ ਕੀ ਖੱਟੀ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ ਸੀ? ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਬੰਦੇ ਵਿੱਚ ਫੇਰ ਫਾਸਲਾ ਕੀ ਸੀ? ਕੌਮਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਫੇਰ ਕੀ ਮਿਲਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਬਾਇਲੀ ਵਾਸਤੇ ਮਾਰਨਾ? ਧਰਮ ਦੀਨ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਡੰਗਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰੱਬ ਤਾਂ ਸੁੱਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਕਦੇ ਜਾਗਿਆ ਵੀ ਹੈ? ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਵੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਾਸਾ ਲੈਂਦਾ? ਖਬਰੇ ਉਸ ਦਾ ਸੰਨਾਟਾ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ? ਜਾਂ ਸੰਨਾਟਾ ਹੀ ਸੰਨਾਟਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਰੱਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕੇਵਲ ਆਦਮ ਦਾ ਊਤਪੁਣਾ? ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਇੱਕ ਹੀ ਰੰਗ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਨ੍ਹੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਉਂ?

ਕਾਸ਼! ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੇਠਲੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਜਦ ਵੱਡੇ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਮੀਰ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਖਬਰੇ ਫੇਰ ਹੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਅਦਬ ਕਰਾਂਗੇ। ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਹੀ ਦਿਹਾੜੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਕਿ ਜਾਤ ਪਾਤ ਝੂਠ ਹੈ। ਕਿ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਫ਼ਰਕ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦੇ।  ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਕਿ ਸਭ ਇੱਖ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਨੱਕ ਚੜ੍ਹਾਉਣ। ਇੰਝ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਆਮ ਬੰਦਾ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਵੇਗਾ। ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਪ ਛੱਡੋ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਆ। ਕਿਉਂ?

ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਸਲਵਾਦੀ ਆਦਮੀ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਠੰਡੀ ਠੰਡੀ ਬਰਫ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਲੱਕ ਤੱਕ। ਉੱਪਰਲਾ ਜਿਸਮ ਅਜ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ। ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਜਮਦੂਤ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚੱਕ ਕੇ ਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪਾਪੀ ਪੇਠ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦੇਣ। ਮਜ਼ਬੂਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਆਲ਼ੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਉਸਦੀ ਜਾਤ ਸੀ। ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਖਾਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਖਾਵਾਂ, ਪਰ ਭੁੱਖ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਸਾਤਲ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਤ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਧਰਮ ਕਰਕੇ। ਜਾਂ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਭੇਦ ਕਰਕੇ। ਉਸ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਜੁੱਸਾ ਜਮਲੋਕ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦਾ ਸੀ, ਮਾਸ ਭੁੰਨਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਮੀ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦਾ ਸੀ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਤਾਂ ਸਹੀ ਸਜ਼ਾ ਸੀ ਨਿਰਮਲ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ। ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂਕਿ…

ਨਿਰਮਲ ਹੁਣ ਜਿੱਦਾਂ ੧੯੮੪ ਅਤੇ ੧੯੪੭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣ ਸੀਗਾ। ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਵੇਂ ਅਕਲ ਬਦਲਗੀ ਸੀ। ਕਿਸ ਨੇ ਮਾਰਾ, ਕਿਸ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਸਿੱਕੇ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਬਾਬਾ ਵੱਲ ਨੱਸਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਲ ਜਨਤਾ ਹੁਣ ਪੱਥਰ ਮਾਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਾਸ਼! ਇਕੱਲੀ ਜਨਤਾ ਨਹੀਂ, ਪੁਰ ਉਸ ਨਾਲ਼ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕੱਲੇ ਬਾਬੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਪਰ ਬਾਬੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵੱਲ ਵੀ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਗੋਰੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਦਾਂ ਦੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਇਤਕਾਦ ਉੱਤੇ ਵੱਢਦੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਨਹੀਂ। ਦੋ ਵੱਡੇ ਜੱਗ ਜੰਗਾਂ ਬਾਅਦ ਭਲਾਮਾਨਸ ਬਣ ਗਏ ਸੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇਸ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੌ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ? ਕੀ ਪਤਾ।

ਬਾਬੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਨਿਰਮਲ ਇੱਕ ਢਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਫੱਟਾਂ ਖਾਦੀਆਂ। ਬਾਬਾ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਫੇਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ੀ ਬਾਬਾ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਗਿਆ। ਅਕਸਰ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਮਾਸ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਫੱਟ ਪਈ, ਉੱਥੇ ਚਿੱਤਰ ਪਟ ਦਾ ਪੇਪਰ ਪਾੜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਫੇਰ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਤੱਕ ਕੁੱਝ ਮੁਸਲਮਾਨ ( ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ) ਅੱਗੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਢਾਲ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੜਕ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ ਸੀ।

ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਬਾਬੇ ਦਾ ਹੱਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਹੀ ਵੇਲ਼ੇ ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੋ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਨਾਰੀ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਉਸ ਵੱਲ ਤਾੜ ਰਹੇ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਲਗਾ ਕੀ ਕਹਿਣ, ਕੀ ਕਰਨ।

- ਕਿਆ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹੂੰ? ਹਮ ਨਾਲ ਆਵੋ। ਤਮ ਕੋ ਇਸ ਥਾਂ ਕੋ ਨਿਕਾਲੀਏ!-। ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਮਗਰ ਤੁਰ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਬਾਬਾ। ਦੁਕਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਸਰਦਾਰ ਸਨ ਮੋਟਰਾਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ਉੱਤੇ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਬਹਿ ਬਹਿ ਕੇ ਉਸ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ੇ।

ਬਾਬੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਨੂੰ ਅੱਡ ਅੱਡ ਸਾਈਕਲਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਸੀ। ਇੰਝ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਬਾਬਾ ਦ ਦਮ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਅਕਸਰ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਪਾਟਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਈਕਲ ਨਿਰਮਲ ਦੇ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਬਾ ਛਾਈ ਮਾਈ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇਤਰ ਬੰਦ ਕੀਤੇ। ਜਦ ਖੋਲ਼੍ਹੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ, ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਤੰਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ, ਬਾਬਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਬਾਹਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ਲਕ ਤੱਕ ਧੂੰਆਂ ਉੱਠਦਾ ਸੀ। ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਉਸ ਨੂ ਸ਼ਾਇਦ ਭੁੱਲੇਖਾ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਇੰਝ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਵੱਲ ਤਸਵੀਰ ਨੇ ਅੱਖ ਝਮਕੀ। ਨਿਰਮਲ ਬਾਰੀ ਵੱਲ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਬਾਹਰ ਇੰਤਸ਼ਾਰ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਬਾਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਖਦਾ, ਨਿਰਮਲ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, -ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਉੱਨਤੀ ਕਰਾਂਗੇ?-। ਫੇਰ ਪਰਦੇ ਛੱਢ ਦਿੱਤੇ।

ਖ਼ਤਮ
੧੧.੦੩.੨੦੨੦ - ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ, ਰਾਏਗੈਟ, ਯੂ ਕੇ


Punjabi Janta Forums - Janta Di Pasand


Offline Gujjar NO1

  • Sub Admin
  • PJ love this Member
  • *
  • Like
  • -Given: 1605
  • -Receive: 887
  • Posts: 12273
  • Tohar: 770
  • Gender: Male
    • View Profile
bahi menu hindi vich type keti gall di samj nai aoundi sory

Offline ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ

  • Niyana/Niyani
  • *
  • Like
  • -Given: 0
  • -Receive: 23
  • Posts: 264
  • Tohar: 25
  • Gender: Male
  • PJ Vaasi
    • View Profile
Ji ay hindi nahi hai. Gurmukhi Lipi ch hai ( Punjabi)..je tuhade vaaste Shahmukhi lippy behtar hai, ay vekho...


نرمل تصویر ولّ تکدا سی۔

کمرے دی کندھ اتے ٹنگی سی۔ کندھ دے فروزی رنگ اتے نرمل دے بابا دی تصویر کندھ نالوں اگھڑوی سی۔ فوٹو دی چگاٹھ لال سی۔ فوٹو ہتھ نال رنگین کیتی ہوئی سی اتے ہر رنگ نورانی دسدا سی۔ کسے چترکار نے بڑی بریکی نال کورم فوٹو اتے دھیان پوروک برش چلایا سی۔ اس کرکے بابے دا مکھڑا نہ ہی کالا چٹا اتے نہ کے جداں سچیں ہندا سی۔ اک رنگ برنگی جیہا چہرہ سی۔ سچ وچّ اس طرحاں دیاں فوٹواں اتے سارے بھوسلے جہے جاپدے سن۔ پگّ چگاٹھ وانگ لال سی، اس 'تے پیلے تارے؛ نکّ ہیٹھ کنڈی مچھّ سی۔ اس توں الاواں منہ صاف سی۔ نکّ ویسے تکھا سی، اکھاں عقابی، پر شرارتی دکھّ والیاں۔ نرمل نوں انجھ لگدا سی کمرے دے ہر کونے وچّ اوہدا پچھا کردیاں ہون۔ بابے دی قمیض نیلی سی اتے تصویر دی زمین صندلی سی۔ ویسے سبھ نوں لگدا ہندا سی کہ بابے دے نیتر اوہناں نوں کمرے دی ہر نقر وچّ شکار کردے سن۔

اک مگھدے دہاڑے اس گلّ دا جواب بابے نے نرمل نوں سدھا دے دتا سی۔ تصویر وچوں نکل کے پوترے دے ساہمنے آ کھڑھوتا اتے لوٹے دیاں کنڈیاں وانگ اپنیاں باہاں اپنے جسے دے دوئی پاسے رکھ کے بولیا، - اوئے! ڈردا کیوں؟ کی میں تینوں کھان نہیں لگا!-۔ تصویر وچّ نکلیا کرکے، پنڈا کاغذ وانگ پتلا اتے سمتل سی۔ فلیٹ آدمی نوں ویکھ کے اک دم اتر نہیں سوجھیا اس نوں۔

- جی، جی، میں تھہاتوں کتھے ڈردا بابا جی- نرمل نے تصویر سریر بابے نوں کیہا، - تھہانوں غلط وہمی اے-۔ تصویر بابا نرمل توں پتلا تاں سی، پر قد وچّ لمبا وی سی، بھاویں کندھ اتے تاں نکی جہی تصویر ٹنگی ہوئی سی۔ نالے انے نکے تصویر وچوں نکلا کتھے سوکھا سی؟

کئی واری نرمال نے بابا دی تصویر ولّ ڈٹھّ کے سوچیا سی، - کاش! جے میں بابے بلراج نوں ملیا ہندا!-۔ بلراج نرمال دے جنم توں کجھ ورھاں پہلاں پورا ہو چکا سی۔ اک دن نرمل اداس سی اتے کوئی گھر نہیں سی جس نال دل دیاں گلاں کر سکدا سی۔ باپو جے گھر وی ہندا، نرمل نال دل دیاں گلاں کردا نہیں سی۔ اودوں نرمل نے بابے بلراج ولّ وہندے نے سوچیا، - جے تسیں میرے کول ہندے! میں بہت کجھ تہاڈے بارے بیبی جی توں سنیا ہے!-۔

بسّ اج ارمان پورا ہو گیا۔ بابا واپس آ گیا۔ ہن تاں گلاں کر سکدا سی۔ پھیر وی ، جس طریقے نال، انگھوشت، بنا دسے، کمرے وچّ آ گیا، نرمل نوں حقہ بکا کر دتا۔ ویسے، کمرے وچّ تاں ہمیشہ سی، پر کندھ اتے، تصویر وچّ، جتھوں جو اس روم وچّ بیتدا سی نوں دیکھدا رہندا سی، جد دی تصویر ٹنگی گئی سی۔

- آکھیا تاں آ گیا۔ ہن کیوں ڈردا پھردا ہے؟- بلراج بابے نے پچھیا۔
- جی۔ ہور تاں کجھ نہیں۔ مینوں چیتاونی تاں دینی سی۔ خیر تسیں آ گئے- پھیر نرمل دے گول مول منہ اتے مسکان دوڑھ آ بیٹھی، جداں تپاک لئی کویلا کر گئی سی۔ اس ہی وقت نرمل دا دماغ وی چالو ہو گیا اتے ہتھ نال بابے نوں اشارہ کیتا آرام کرسی اتے بہن واسطے۔ بابا خوشی نال بہہ گیا، کرسی دی ڈھوء نال ڈھاس لا کے۔ پتلا پرچہ وانگ سی کرکے، پاسیو تاں دسدا وی نہیں سی۔ جے کوئی ہور کمرے وچّ ہندا، اوہناں نوں لگنا سی جویڑ کسے نے آرام کرسی اتے چادر بچھا دتی ہووے۔ اندر آ کے کوئی غلطی نال بابے اتے بیٹھ سکدا سی۔

آرام کرسی لال سی۔ اس دے ساہمنے نکا جیہا میز سی۔ میز دے دوجے پاسے ڈالیاں توں بنائی کرسی سی۔ اس اتے نرمل بیٹھ گیا، ٹھوڈی اک ہتھ اتے، اس ہی بانہہ دی کوہنی گوڈے اپر، گوڈے والی لتّ دوجی لتّ اپر۔ کوئی ینانی بتّ لگدا سی، بلراج بابے نوں ڈاڈھی نظر نال تکدا۔

- باپو نال گلّ کرنی اوکھی ہے۔ ٹنگ آ گیا۔ جو وی منگدا، جواب نہ ہی ہندا اے۔ پر ایہہ تاں کوئی وڈی گلّ نہیں۔ دکھ سکھ اوہناں نوں کرنا نہیں آؤندا ہے۔ ایہہ وی بھارتی بیماری اے، خبرے پنجابی بیماری اے…-
- پر توں تاں ایس بارے وی نہیں بلایا ہے نہ؟ بیماری تاں ہور اے؟-
- جی۔ نہیں، ایہہ سبھ شکواواں ہن۔ پر اداسی نے مینوں بیٹھ لے لیا ہے۔ ایہہ شہر نے۔ دلی نے۔ تاں تسیں یاد آ گئے سی-۔
- اچھا، سمجھ گیا- بابے نے فلیٹ مچھا نوں گھمایا۔ تھوڑا جیہا موہرے ہویا، باہاں گوڈیاں اتے الار دتیاں۔ پاسیو اک کاگغ دی چادر موہرے ہندی جاپدی سی، اک ڈگدی چپٹی۔ - اوہ کجھ پھیر شروع ہو گیا شیرا؟-۔
- ہاں - پولا، غمغین جواب آیا۔ تھوڑھی رہاؤ بعد، - ایدکیں ساڈے لوک نہیں ہے-۔
- اچھا؟ ہن کہڑے وچاریا مگر پے گئے نے؟- بلراج نے سوگمئی آواز وچّ آکھیا۔
- مسلمان۔ ہن اونھاں دی واری لگّ گئی-۔
- تے توں اس بارے کی کر رہا ہے؟-
- ایہہ ہی تاں گلّ ہے۔ باپو نوں آکھیا کہ سانوں کجھ تاں کرنا چاہیدا ہے۔ پر اوہناں نوں تاں حالے سنتالی دیاں یاداں آ رہیاں نے!-
- سنتالی دیاں یاداں؟ اوہ تاں حالے جمیا وی نہیں سی! اس نوں کی پتہ! میں دیکھیا ہے۔ پھیر میں چراسی…-
- پتہ۔ تاں ہی میں تہاڈے نال ہی گلّ کرنا چاہندا ہاں-۔ نرمل نوں پورا پتہ سی کہ کی بلراج نال بیتیا سی۔ چراسی وچّ اج ورگے ہی ہال سکھاں لئی ہو چکے سن۔ دراصل اس دے دادے نوں تاں موقع وی نہیں ملیا سی سارے سال نوں ویکھن۔ بلراج بابے نے تاں نومبر توں گہاں ویکھیا وی نہیں سی۔ مگھر دے بعد ہور سارے باہر چلے گئے سی۔ جنہاں نوں مجبوری جاں غریبی سی اوہی رہے سن۔ باپو وی ضدی سی سو رہا۔ ہولی ہولی جیون واپس جداں پہلاں سی ہو گیا سی۔ نہیں ایہہ جھوٹھ ہے۔ کجھ گواچ گیا سی۔ امانت۔ اس توں بعد گھلوگھارے نوں ہنگامہ ہی آکھن لگّ پئے سن۔ اس دناں وچّ اج وانگر انٹرنیٹ نہیں سی۔ باہرلی دنیا توں لکو کے رکھا۔ سکھاں نوں آتنکوادی دا درجہ دے دتا سی۔ حالے تیکر کوئی نیاں نہیں ملیا ہے۔ سرکار نے دودھ دا دودھ پانی دا پانی وی کرنا نہیں چایا۔ ہن اوہی کجھ پھیر ہون لگّ پیا سی۔ حیرانی دی گلّ سی کہ انٹرنیٹ دا بہتا فائدہ نہیں سی۔ خاص دنیا ( جس دا مطلب پچھمی دنیا) نوں تاں پتہ ہی نہیں سی کی اس ویلے دلی وچّ ہو رہا سی۔ سرکار نے ایہہ گلّ گجھا کے رکھی سی۔ پر بھارت سارا نہیں اس واری اننھا سی۔

جہڑا ملک پھیر اس تھاں اتے پہنچ گیا سی نے نرمل نوں اداس کر دتا سی۔ اس نوں یاد آ گیا بیبی کی بابے بارے دسدی سی۔ بابا ڈردا نہیں سی۔ سڑک اتے گیا اتے کرپان لے کے اس چرکھاں نوں پرھاں رکھیا سی۔ کسے دی دھی نوں بچہ دتا سی، کسے دے پتّ نوں۔ پر آپ نوں نہیں بچّ سکیا۔ ویسے عامَ سکھ وانگ داڑھی کیس نہیں رکھے سی۔ مچھّ سی اتے نکی جہی پگڑی۔ پر ہولی ہولی گدڑاں نوں سمکھ پے گئی سی بلراج پنجابی سردار سی۔

ہن اتھے واپس پرط گئے سن۔ باپو نے سمسیا دی حلّ کرنی دی تھاں کم اتے چلے گیا سی۔ ماں تاں ہن ہے نہیں سی۔ نرمل کجھ کرنا چاہندا سی۔ گورو گوبند دا خالصہ سی۔ بھاویں سیس اتے پگّ نہیں سی، دل دے اندر تاں اپنے آپ نوں سورما سمجھ دا سی۔ پر پولیس نال پنگا لینا نہیں چاہندا سی۔ پر اوہ وچاریاں دی مدد کرنا چاہندا سی۔ اک پاسے اس دی پیو دی آواز نے چار سو سال تاریخ چیتا کرائی جس وچّ مسلم قوم جبھا ہلاک بھارتیاں دی کردی سی۔ پر دوجے پاسے من کہہ رہا سی کہ سارے گورو دے انسان ہن، اتے مسلمان وی انسان ہن۔ اوہناں دی مدد کرنی ہے۔ پر گلّ تاں اس توں وی ڈونگھی سی۔ انجھ ساڈے نال وی ہویا اتے ہن اس زبردستی نوں کسے نال نہیں ہون دینا۔ کل سردار سن، اج ملسمان ہن، خبرے کلھوں کون ہووےگا۔ بھارتیاں توں شرم آؤندی سی۔ نرمل پڑھیا لکھیا سی۔

نرمل نوں صاف پتہ سی کہ ہندو لفظ دا اصلی مطلب صرف سی بھارت وچّ رہن والے۔ سارے ہن اس لیبل ہیٹھ اکو سی۔ پر اصلیت سی کہ جات پات وچّ منّ دے سی سو جے ملسلمان ختم وی کر دتے، پھیر اک دوجے اتے پووگے۔ اس دی حلّ کی سی؟ ہزار ورھیاں دی سوچ نوں اک دم نہیں بدل سکدے۔ شاید کدی نہیں بدل سکنا سی۔ پر ہن لئی نرمل کجھ کر سکدا سی۔ تاں ہی تاں بابے دی لوڑ سی۔

- بابے تہانوں یاد ہے تھوڈے نال کی بیتیا سی؟ پھیر کی ہویا؟-
- نہیں شیرا۔ کوئی یاد نہیں۔ اک پل میں کرپان نال لڑ رہا سی، دوجے پل اس کمرے دی کندھ اتے سی اتے ہر دن جو کجھ اتھے ہندا دیکھیا ہے-۔ دچتا سی، پر پھیر بولیا، - شیرا میرے نال کی ہویا؟-۔

اس سوال دا جواب دین دی تھاں نرمل اٹھ کھڑھا اتے دادے نوں وی اٹھن کیہا۔ اس نوں کمرے توں باہر لے گیا، بیٹھک ولّ، جتھوں باری راہیں باہر جلدے شہر ولّ ڈٹھا۔ مسیتاں سڑ رہیاں سن۔ اک علاقے وچّ خاص اگّ سی۔ بلراج خود اداس ہو گیا۔ دونوں ہی انجھ سی، دلی دے لال دسحدے ولّ دیکھدے۔

- ہن مینوں یاس آ گیا- بابے نے کجھ چر بعد منہ کھولھیا۔ نرمل دی ہمت نہیں سی بابے نال اس ویلے اکھاں چار کرنیاں، پر ویسے پاسیو اوہناں دا مکھڑا تاں دسدا نہیں سی۔ صرف پتلا چتر پٹ ہی نال کھڑھا سی۔ دوئی شہر ولّ دیکھی گئے۔ - سانوں اس گلیاں چّ جا کے لوکاں دی مدد کرنی پینی، جو مرضی لیکھا دینا پینا۔ آپاں دسویں پاتشاہ دے شیر ہن۔ کدی نہیں بھلنا۔ میرے واسطے کرپان چکّ۔ آپ وی کجھ لے لا…-
- جی…پر پولیس…-
- اوہناں نے کجھ نہیں کرنا۔ پاسے کھڑھا کے کتیاں نوں مار مرییا دا موقع ہی دینا۔ اوہناں توں نہ ڈر۔ جے 1984 وانگ سچ مچّ ہے، کٹّ وڈھّ ہی ہونی۔ اس تاں اتھوں ہی دسدا ہے۔ آ چلیئے-۔ نرمل نے دو کرپاناں لبھّ لئیاں اتے اک بابے دے کاغذی ہتھ وچّ پھڑھا دتی۔ دونوں گھروں باہر نکل گئے۔

نرمل دا گھر سوَ وہار وچّ ہے۔

جد سڑک اتے پجے اک پاسے تیہاں دی لچّ منڈلی سی جو اک ککھّ ہری ہوئی کڑی نوں ٹھوکر مر رہے سن۔ اوہ وچاری کہہ رہی سی، - میرے بچے نوں نہ مارو، پلیس- ایہہ آخری شبد کئی واری بولیا سی، پر اناں دے کنّ بند سن۔

سڑک دے دوجے پاسے اک دوکان وچّ منڈا باہر کھچیا۔ منڈے دے ٹوپی پائی سی، جس توں صاف پتہ لگدا سی کہ اوہ کون ہے۔

- مارو سالے ملے کو!-
- جےَ شری رام!-
- نکل ہمارے ملک'چوں پاسکستانی!-

کٹّ مار شروع ہو گئی۔ آلے دوالے لوک چپّ چاپ کھڑے سن۔ جداں کجھ ہندا نہیں سی۔ اک نے تاں فون لا کے پھلمنگ شروع کر لئی۔
- شیرا توں کڑی نوں بچہ۔ دوجیاں نوں میں ویکھدا ہاں-۔ بابا اگے تر پیا، اس دی پٹھّ نرمل ولّ۔ پچھے چتر پٹ اتے رنگ نہیں سی۔ پیلا کاغذ س،ِ جس نوں بندے دے روپ وچّ کٹیا ہویا سی۔ اکثر تصویر تاں اکلے مہرلے پاسے ہی سی۔ پر اپر چکی کرپان صاف دسدی سی۔ لگوڑا نوں وی بابے دی اچی آواز نے اوہناں نوں تتر بتر کر دتا سی۔

ہن نرمل دی وار سی۔ - ڈر نہ!- اس نے آپ نوں حونصلہ دتا۔ اچی چیک مار کے ہزوم ولّ ودھیا۔ کرپان ویکھ کے پل واسطے سارے پچھے ہوئے۔ نرمل نے کڑی نوں بھنجو چکیا اتے سہارا دتا۔ حیران سی کہ لوک اک نویں ناری نوں انجھ مار سکدے سی۔ اوہ وی تیہہ مرد۔ جداں اک نوں عورت توں ڈر لگدا سی، پر منڈیر نوں بہتا اوکھا نہیں لگدا سی اک نوں مارن۔ جداں زیادے ہون نال ہی دلیری آؤندی سی۔ انگلی پھڑنی توں بعد نرمل نوں یاد آ گیا آلے دوالے کی ہندا سی۔ حالے سوچ رہا سی جد اک ٹوپی والا آدمی جنتا نوں دھکّ کے بانہہ ودھا کے کڑی نوں لے گیا۔ پھیر آکرمنکاریاں نوں وی پھیر حونصلہ ہو گیا سی۔ جو ہن اک ہی شکار سی اوہناں واسطے، مارنا سوکھا ہو گیا۔ نرمل اک سی۔ اوہ تیہہ سن۔ اس نوں کٹن لگ پئے۔ ہن نرمل تھلے جا ڈگّ پیا۔ کرپان ہتھ'چوں نکل گئی۔ باہاں نال مکھ نوں بچاؤن دی کوشش کردا سی، بال وانگ گوڈے ہکّ نال لپیٹ لے، ڈھڈّ نوں بچاؤن۔ انجھ کٹّ کھاندے نے حیواناں دیاں لتاں پچھوں کڑی نوں دیکھ لیا، اس مسلم ٹوپی والے بندے نال سی۔ پھیر اک سکھ راکٹ دے پچھے اوہناں نوں بٹھا کے لے گیا۔ اس کمبھی نرک توں آزاد ہو گئی سی۔

پھیر نرمل دے اک دم سٹاں مارن ہٹّ گئے۔ اس دیاں باہاں تھلے گئیاں اتے کنّ دھر کے دھیان دتا۔

- اوئے! میری واری ہے کتیو!- بابے دی آواز گنجی۔ مرمل نوں بند کو لئی کٹّ توں افاقہ ملیا۔ ہن جیو جیو بابے دی آواز سنی، نرمل نے ہتھ نال کرپان لبھن دی کوشش کیتی۔ چیس نال پنڈا بہت دکھدا سی۔ اس دے نین صلے صلے ہو گئے۔

ویسے مارن والے ہن بابے نوں پیراں توں سر تیکر تکّ رہے سی۔ تصویر وچّ بابا حالے گبھرو سی، سو اس کرکے اوہناں دے ساہمنے اوہی بندہ کھڑھا سی، لال لال کرپان نال۔

- مینوں ٹھڈا مار کے دیکھو! تھوڈے سیساں دے برجے کھڑے کر دینے آ-۔ نرمل نوں حالے آواز ہی سن رہی سی۔ جد دا ٹھیڈا کھا کے ڈگّ پیا، اٹھنا اوکھا سی۔ نرمل نوں لگا جداں پہلے بدمعاشاں نال لڑ کیبابے دا ساہ کڈھ چھڈیا سی۔ پھیر وی بابے دی آواز وچّ ڈر نہیں سی۔ سلطان راہی وانگ اوہناں دے راہ وچّ اک چیڑھا روڑا کھڑھا سی۔ بابے دا ارادہ سی سبھ نوں چھکے چھڈاؤنا سی۔ نرمل دے ہتھ کرپان دی ہتھی آ چکی۔ اس نے ہن کھڑھن دی ہمت کیتی۔ بلوادی سبھ اکو اک ہو کے بابے دی بھکھی کرپان ولّ نسے۔ اک بڑھے نے اوہناں دا کی وگاڑ دینا سی؟ کی کر سکدا سی؟ اوہ تیہہ، 'تے اوہ اک۔ جد تکّ کرپان دے سہارے نال نرمل کھلویا، ویرانہ بدل چکا سی۔

شہر حالے وی دلی ہی سی۔
سڑک ہور سی۔
درش وی ہور سی،
پر ہلاتاں اوہی سن۔
ہن نرمل 1984 ویلے کھڑھا کھلوتا سی!
نسل کشی آس پاس۔

نرمل حیرانی نال آلے دوالے دیکھدا سی۔ سڑک دے وچالے، اک منڈا سی۔ سر اتے جوڑا سی، سر اتے پگّ لمکدی سی۔ پر اپنے ہتھاں نال پگّ نوں سمبھال نہیں سکدا سی۔ اس دے ہتھ عر باہاں پھسیاں سن۔ اک بھارا ٹائر روکدا سی۔ منڈا وچوں اچی کوک نکلی۔ اس دے آلے دوالے کئی مرد مرے سن، جو ہس رہے سی جاں منڈے نوں طعنے دے رہے سی۔ اک نے اس بچے اپر تیل ڈول دتا۔ جد ایہہ ویکھیا، بنّ سوچن، نرمل اوہناں ولّ نٹھیا، کرپان اچی کر کے۔ حالے اس دن دے پہلے مقابلے توں جوش سی۔ ہن ایہہ کجھ ویکھ کے ساہمنا کرنا چاہندا سی۔ جد aنھاں بندیاں نے نرمل نوں ویکھیا، گڑبڑی وچّ aنھاں نے تیل نوں پلیتا لاؤنا بھلا دتا سی۔ منڈے دے نیڑے، بھنجے گوڈے بھار کمبدا، اس دا پیو سی، جس نے تھوڑا جیہا چر پہلاں، اوہی آدمیاں توں کٹّ کھادی سی۔ اوہ ہن اٹھ کے منڈے نوں ٹائر وچوں کڈھن دی کوشش کرن لگا۔ منڈے دے حملہ آور ہن پورا دھیان نرمل ولّ دے رہے سی۔ اوہناں نوں پتہ نہیں لگا ایہہ سر منا بندہ اوہناں وچوں سی جاں کوئی سہجدھاری سکھ سی۔ کلائی ولّ جھاکے، پر اک دم کڑا نہیں دسیا۔ جد تکّ اوہناں کول نرمل پجّ گیا سی۔ اس ہی وقت پیو نے پتّ نوں دھرتی اتے سٹ کے ٹائر وچوں باہر گھڑیسن دی کوشش کیتی۔

نرمل دی کرپان نے پہلے بندے دی بانہہ لبھ لئی سی۔ جد دھرت اتے بھج دیکھیا، سارے مرد کمدل ہو کے دوڑ گئے۔ ضد دی انگ سی چیکدا سی۔ پیو نرمل نوں دھنواد کرن لگّ پیا۔ نرمل نے اس دی مدد کیتی اس دے پتر نوں ٹائر وچوں کڈھن دی۔ ہار کے کڈھ دتا۔ بندہ حالے وی چلاؤندا سی۔ پر نرمل نے اس نوں دھیان نہیں دتا۔ ہور لوک ہن کھسک گئے سی، خبرے پولیس نوں لیاؤن۔ نرمل دا دھیان اس ویلے پیو اتے سی۔ صاف دسدا سی کہ پیو نے وی زبردست کٹّ کھادی سی۔ اس دے لیڑے لبڑے سن، کیس گندے سن اتے پٹھّ پچھے کھسکدے سن۔ لابانہ بندہ ہن دھرتی اتے ڈگّ گیا اتے ہسٹیریکل اتے شدائی ہو گیا۔ ہن نرمل آلے دوالے ویکھن لگا۔ کئی گھراں نوں لوکاں نے اگّ لا دتی سی، کئی گڈیاں نوں وی۔ ہر پاسے عمارتاں دیاں باریاں بھنیا سن۔ لابانہ بندہ ہن بے ہوش ہو چکا سی۔ نرمل نے دھرتی اتے جتھے اس بندے دی کٹی ہوئی بانہہ پئی سی ولّ جھاکیا۔ بانہہ وچوں سیر فٹّ کے مٹی وچّ بھیو کے نیڑلے تیل ( جو ٹائر اتے منڈے توں دھرتی وچّ چو کے چلے گیا سی) نال لہو رل گیا سی۔ ویکھن وچّ ہولی دا رنگ سی۔ دلہن دا رنگ سی۔ غصے دا رنگ سی۔
ایہہ سبھ کجھ بیت رہا سی، جد اک آدمی نرمل ولّ آ ودھا۔ ہور وی جنتا آس پاس سی۔ بندہ ہندو سی۔ اس کرکے نرمل دا پہلاں پرتکرم سی کرپان نوں اچی کر کے منہ توڑنا۔ جد بانہہ اچی کیتی، نرمل دا کڑا صاف دسن لگ پیا۔ ہن دو کو ہور ہندو آ کھلوئی۔

- پرھے رہو!- نرمل نے تنبیہ دتی۔ زبردستی نال اوہناں ولّ تاڑدا سی۔
- تم سکھ ہے؟-
- آہو!-۔
- دیکھ تم کو واسپ آ کے مار ڈالوگے! دیکھ تم اس کو کیا کیتا! ہم نال آؤ!-۔ بندیاں نے پیو پتّ دی مدد کیتی دھرتی توں پگاں چکن دی اتے بولن والے نے آرام نال نرمل دی کرپان والی بانہہ تھلے کیتی۔ اک دوجے دیاں اکھاں وچّ گہہ نال دیکھ رہے سن۔

- ہماری مدد کرنگے؟- نرمل نے آکھیا۔
- ہاں-۔ تناں نوں سڑک توں لے گئے لاگے مکاناں ولّ۔ اوہناں وچوں لنگھ کے پچھے گئے، پھیر گلی راہیں۔ دوروں نرمل نوں ڑیڑ دی آواز سندی سی؛ اک غصہ ٹڈی دل۔
- اج طریق کتنی ہے؟- نرمل نے پچھیا۔
- جی، اج دو نومبر ہے-۔ سوال دا جواب آیا۔
- دو نومبر؟-
- جی -
ڈر نال پانی نکلن لگ پیا۔ اج اوہی دن سی۔ اوہ دن۔ ہن بابا کتھے سی؟ اس دا ڈر ہندو بندے نوں محسوس ہو گیا سی۔
- فکر نہ کرو! تم کو اس تھاں پر نکال…-۔
- نہیں جی۔ ہم بہت مہربان ہوں کہ تم لوگ ہماری مدد کر رہے ہو۔ ایہہ بات نہیں ہے-۔
- پھر؟-
- اج ہمارا بابا قتل ہوا تھا-
- تھا؟- । پر نرمل نے اس سوال دا جواب نہیں دتا۔ سگوں ہور سوال آکھیا۔
- ہم کس علاقے مے ہوں؟-
- منگولپوری-۔ اس جواب سن کے نرمل دیاں لتاں کمبن لگ پئیاں۔ نیڑے تیڑے کتھے بابا سی، لوکاں نوں بچاؤندا! نرمل نے سوچیا، - ہن میرے مگر بابا دی تصویر کیوں نہیں آئی؟ ہو سکدا اصلی بابا اس ہی ویلے…-۔

نرپل نوں بدھ نے اوہی سڑک اتے لے آئی، جتھے اس نوں پتہ سی بابے نے آخری ساہ لتے سن۔ منہ توں پچھل تکّ سڑک دی لمائی تکی۔ جتھے سڑک شروع ہندی، اتھے ہی دنگئی سی، کسے دے آلے دوالے لپیتیا۔ ٹولے دے کوئی کوئی پچھے ہو گئے سن کیونکہ جس اتے گھیرا پایا سی، اس دی کرپان دی نوک ماس ٹکن لبھّ رہی سی۔ جد جنتا وچّ بلڈ ہوئی، اوہناں گبھے لڑدا کھڑھا سی، کرپان جھولاؤندا۔

- اوئے! پرھاں رہیو! نہیں تاں اپنے پنجیاں نال تھوڈے ہکّ اتے نشان چھڈیاگا!- اس دی آواز نرمل تکّ ٹنکی۔ اک دم نرمل وچّ بابے نوں بچاؤن واسطے صحیح اتے ترکشیل تانگھ آئی۔ نرمل نے نالے نالے کرپان چکی، نالے نال بابے ولّ دوڑن لگا سی۔ پر اس دی کلائی ہندو بندے نے پھڑ لئی۔

- نہیں سردار جی۔ جے اب گیا اس کو، ہم کو وی مار ڈالنگے۔ ایہہ ہی ہمارا موقع ہے بھاگن کا۔ اس کی جان جاں..- اس نے پیو پتّ ولّ اشاری نظر نال ڈٹھیا۔ نال ہی نرمل دی نگاہ دوناں ولّ گئی۔ اس دے بابے پچھے وی سکھ ڈردے کھلوئی سن، جو ہن اتھوں نسّ سکدے سن، کیونکہ بابے نے اپنی کرپان نال گدڑاں نوں دور رکھا۔ پھیر اک گدڑ تیل دا ڈبہ کڈھن لگا۔ نرمل نوں پتہ سی ہن کی ہون لگا سی اتے کی ہویا وی سی۔ اک وار پھیر پیو پتّ ولّ تکیا، پھیر غصہ گمبھیر رخ نال ہندو رکھوالے دے مگر پھٹاپھٹ تر پیا۔ پچھے دیکھنا نہیں چاہندا سی۔ کرم نے موقع دتا دادے نوں بچاؤن دا۔ پر نصیب حالے اوہی سی۔ خبرے سچ سی کہ اتیت نوں بدل نہیں سکدے، بھاویں موقع وی مل جاوے۔ اگلا پیر پٹیا اتے آس پاس اک وار پھیر کھر گیا اتے ہن اوہ ہندو تارک اتے اس دے متر نال نہیں سن۔ اک ہور بڈھا سی اتے اک ماں جس دے باہاں وچّ نکی بالڑی سی۔ پگّ والا منڈا وی نال تر رہا سی۔

نرمل ہن دلی وچّ نہیں سی۔ کھیت سی۔ کرپان حالے وی ہتھ وچّ سی۔ اوہناں دے نال تنّ مسلمان بندے سن، جنہاں نے ڈانگاں چکیاں ہوئیاں سی۔ اپنے دل وچّ نرمل چاہندا سی کہ ہن تاں بابا واپس آ جاوے! پھیر اتر وچّ مقدرج کسے دے منہ راہیں بولیا،

- چل پتّ، چیتی تر- ماں دی آواز سی۔
- آہو بلراج شیرا، ذرا تیزی نال تر-۔ اس منڈے نوں بڈھے نے کیہا، جو اس دا نانا ہی سی۔ نرمل منڈے ولّ جھاکیا۔ عمر وچّ حالے اٹھ ورھیاں دا مساں ہووےگا۔ پر اس دیاں اکھاں توں، مکھڑے دے ہلیا توں، پتہ لدگا سی کہ اوہ بلراج ہی سی، خیر اک دن بابا بلراج ہی ہووےگا۔ نرمل نے منڈے نوں مسکان دتی۔ پر منڈے دے منہ اتے خوف آیا ہویا سی۔ آلے دوالے جگرافیہ ولّ دیکھ کے نرمل نے اندازہ لایا کہ پنجاب وچّ سن۔ اس نے بڈھے نوں آکھیا، - کتھے چلے جی؟-۔ حیرانی نال سبھ اس ولّ اڈیاں اکھاں نال جھاکن لگ پئے۔ کی پتہ جو بیتیاں ساریاں دے نال، نرمل پاگل ہو چکا سی۔ ہار کے بڈھا بولیا، - انڈیا-۔ جو نرمل نے سوچیا اتے جس اتے شکّ کیتی سی، اوہ ہی گلّ نکلی۔ بڈھا بلراج دا نانا سی۔ عورت اس دی ماں۔ بالڑی نرمل دے باپو دی ماسی سی۔ اتے دوجے دیکھن وچّ مسلمان، اوہناں دی مدد کر رہے سن۔ مسلماناں توں الاواں اس بارے نرمل دی بیبی نے اس نے کئی واری کہانی دسی ہوئی سی۔
ملسلمان بندے ٹبر دی مدد کر رہے سن، اوہ وی 1947 ویلے، سرحد نوں پار کرن واسطے۔ باڈر تکّ پہنچنا سی۔ تھاں پنجاب سی؛ ٹبر بھاگ رہا سی۔ نرمل دے باپو نے اس نوں اینا تاں دسیا سی کہ مسلماناں نے اس دے دادے نوں باڈر پہنچن توں پہلاں مار دتا سی۔ ایہہ نہیں دسیا کہ ہور مسلماناں نے ہی باقی ٹبر نوں بچا دتا سی۔

اکھّ دا کھیت سی اتے کھیت رہنے نہیں چاہندے سی۔ تردے تردے کھوری اتے قدم رکھ رہے سن؛ قدم جو کرچ کرچ کے کھڑکا سکدے سن۔ اک تھاں دھرتی اتے چھپڑی سی۔ پل واسطے نرمل دی نظر چھپڑی 'تے ٹکی۔

نرمل نے اپنا ہی مکھڑا پانی وچّ ڈٹھا۔ ہن اسدے کیس سن، پگّ بنہی سی اتے کالی داڑھی سی۔ کرپان کپڑے پہلاں وانگ ہی سن۔ موہرلے بندے نے اشارہ دتا سبھ نوں ہیٹھاں ہون دا اتے لکن واسطے۔ اس نے گناں وچوں جھاتی باہر ولّ ماری۔ اگوں کسے دی آواز آ رہی سی۔ ساریاں نے ڈانگاں تیار رکھیاں۔ جد 'وعظاں کھنڈ گئیاں اتے لوک دور چلے گئے، موہرلے آدمی نے گہاں جان دا اشارہ دتا۔ نکا قافلہ پھیر کوچ کرنا لگّ پیا۔ انجھ کجھ گھنٹیاں لئی باڈر تیکر ترقی کیتی۔ پھیر ہور آوازاں ساہمنو آئیاں۔

ہن گنے دے کھیت وچّ نہیں سن، پر لمبے لمبے گھاہ وچّ تر رہے سن، پتھ توں دور۔ کھانے پینے توں وانجھے، پھیر وی تری گئے۔ پر آوازاں سن کے اک وار پھیر ڈانگاں تیار کیتیاں۔ نرمل نے اپنی کرپان ریڑی کیتی اتے ماں-پتّ نوں اپنے پچھے بچا کے رکھیا۔ بدقسمت نال کسے دا پیر اک ڈگی ہوئی ٹہنی اپر آ گیا اتے اس آوازاں چپّ ہو گئیاں سن۔

- کون اے؟-۔

جواب کسے نے نہیں دتا۔ سنّ مسان صرف ٹڈیاں دی آواز جاں کاواں دی بانگ نے توڑیا۔

- کوئی چھوٹا موٹا جیہا جانور ہووےگا۔ چل چھڈّ۔ آ چلیئے-۔ جد اوبھڑے دور چل گئے سی، اودوں ہی ڈانگ تھلے کیتیاں اتے سوکھے ساہ لئے۔ پھیر وی کجھ ویہہ منٹ لئی اتھے سارے ٹکے رہے۔ جد موہرلے بندے نے سنکیت کیتا، پھیر ہی اگے ترے۔ نرمل نے بلراج نوں مسکان دندے منڈے دے والاں اتے پیار نال ہتھ پھیریا۔ منڈا نے واپس مسکان دتی۔

نرمل سوچن لگا اکثر میں ایہناں لئی ہے کون؟ آکھنا چاہیدا، جاں گلّ نوں چھڈنا چاہیدا؟ وڈی گلّ ہے ایہناں دی مدد کر رہا انڈیا پہنچن نوں۔ جے پہنچن وچّ کامیاب ہو گئے، پھیر ہی نرمل دا باپ پیدا ہووےگا، پھیر ہی نرمل وی ہوند وچّ آویگا۔ اپنے جیون واسطے ہی انڈیا ولّ ایہناں نوں لے کے چلا سی۔ دوجے پاسے نرمل نوں پتہ سی کہ جے بھارت وچّ پجّ گئے، چالیاں سالاں تکّ ہوراں نوں بچاؤندے بلراج نے مر جانا سی۔ اگّ وچّ سڑ جانا سی۔ کی اس نوں اس بھاوی توں بچانا نہیں چاہیدا؟ اتھے لے کے تاں بلراج دا اگا اک ہی سی۔ موت۔ پر جے اتھے ہی رہن برے دناں دا ساہمنا کرنا پویگا۔ پھیر اس توں بعد؟ بونکے دہاڑے تاں پینے ہن جد پاکستان نال بھارت نے لڑنا۔ پھیر تاں سخت راج آویگا، ضیا ہیٹھ۔ اس تاریخ دا نرمل نوں چنگی طرحاں پتہ سی۔ اس ویلے جہڑے اتھے سکھ رہِ گئے، اوہناں نوں لوک برداش کراںگے؟ پھیر وی پنجاب ہے اتے پنجابیاں واسطے پنجاب ہی شرن ہے۔ ہور سارے بھارت توں چڑھدا جاں لہندا پنجاب سبھ واسطے چنگا ہونا ہے۔ پر دلی جان نوں کداں روک سکدا سی؟ دل کردا سی دلی دی تھاں ہور کتھے لے کے جاوے! پر جو لکھیا ہے، لکھیا ہے!

ہار کے اک کچی سڑک کول پجے، جتھے تاں ہزاراں لوک بھارت ولّ منہ کر رہے سن۔ کنکھجوراں وانگ لام ڈور قافلہ تر رہا سی۔ اس قافلے وچّ گڈے سن، لوکاں نال لدے، جنہاں دے آس پاس انساناں دا تانتا سی، سنتاپ صدمہ نال تردا۔ ساریاں دے ہتھاں باہاں وچّ جو نسن توں پہلاں اپنی پہلی جندڑی توں بچا سکدے سن، جو پھڑ سکے نال لے کے جا رہے سن، کی پتہ کتھے۔ نراس فکّ انہیواہ اگے چلے۔ اوہناں دے نال ہی پے گئے۔ ہن مسلماناں نے اک وار ہکّ نال لائے پھیر بد حالَ قافلے نال اوہناں نوں چھڈّ دتا۔ اک وار ہور نرمل 'تے بلراج دے نیتر ملے۔ اکھاں بچے دیاں نہیں سن، پر اک ویتے بابے دیاں سن۔ پھر درش بدل گیا۔

دھرتی لال سی۔ لہو بھجی سی۔ لہو لوہان تصویر بابا کھڑھا سی، اس دا کاغذی جسا رتّ نال گلہ۔ اس دے آلے دوالے لال دھرتی اتے لوک ڈگے سن، ہونگدے، پنڈیاں نوں پھڑ کے کلپدے۔ کسے دی انگ دھرتی اتے سی، کسے دی انگ بدن توں لٹکدی سی۔

اپنے بابے نوں ویکھ کے، نرمل دی پہلی انوکریا خوشی سی۔ پھیر اس نے سکھ دا ساہ لیا۔ پھیر ہی اس دے لوئن ساہمنے والے سین اتے ٹکے، اوہ وی جھکدے جھکدے۔ قتلام ویکھ کے ہن علیل ہو گیا، تھکا ٹٹا ہو گیا اتے غمغین۔ ایہہ کی کر رہے سی؟ اک دوجے نوں کاہتوں اس طرحاں مار مار رہے سی؟ کی فائدہ سی؟ انجھ کر کے کی کھٹی؟ کس نوں فائدہ سی؟ جانور اتے بندے وچّ پھیر فاصلہ کی سی؟ قوماں ساریاں بندے دیاں ہندیاں نے۔ پھیر کی ملا انسان نوں دوجے انسان نوں کیول قبائلی واسطے مارنا؟ دھرم دین دے ناں وچّ آدمی تاں ڈنگر بن جاندا ہے۔ اتے ربّ تاں ستا ہی ہندا۔ ہمیشہ ستا ہندا۔ کدے جاگیا وی ہے؟ کدے کسے نے ویکھیا وی ہے کسے دا پاسہ لیندا؟ خبرے اس دا سناٹا اس سوال دا جواب سی؟ جاں سناٹا ہی سناٹا سی۔ کوئی ربّ نہیں سی، کیول آدم دا اوتپنا؟ ہندو، سکھ اتے مسلماناں دا خون اک ہی رنگ سی۔ اس اصلیت توں اکھاں انھیاں رکھیاں سن۔ کیوں؟

کاش! اک دن اس دیس وچّ وڈی ہیٹھلی اتے آ جانی ہے۔ جد وڈے جاتاں نوں مار دتا جاوے، امیر گھراں نوں ناس کیتا جاوے، خبرے پھیر ہی راج کرن والے عامَ جنتا نوں ادب کراںگے۔ عامَ جنتا نوں اس ہی دہاڑے پتہ لگنا کہ جات پات جھوٹھ ہے۔ کہ دھرماں دے اک دوجے توں فرق تاں بندے نوں خراب کردے۔ راج کرن والے پسند کردے کہ سبھ اکھّ دوجے ولّ نکّ چڑھاؤن۔ انجھ ہی اوہناں دی طاقت قایم رہندی ہے۔ جاں سچ مچّ عامَ بندہ بےوقوف ہے اتے رہویگا۔ کناں وچّ گپّ چھڈو تاں اک دوجے نوں وڈھن لگ جاندے آ۔ کیوں؟

نرمل دے ساہمنے نسل وادی آدمی بہت بہت ٹھنڈی ٹھنڈی برف وچّ جمیا ہویا سی، لکّ تکّ۔ اپرلا جسم عذابِ وچّ سی، ہمیشہ لئی۔ بندہ نہیں رہا سی پر جمدوت سی، جو اپنے نیانیاں نوں چکّ کے کھا رہا سی، اپنے پاپی پیٹھ نوں سکون دین۔ مجبور سی کیونکہ اس دے آلے دوالے صرف اس دے بچے سن، اسدی جات سی۔ ہور کجھ کھان واسطے نہیں سی۔ کوشش کر رہا سی کہ آپنیاں نوں نہ کھاواں، پر بھکھ مجبور کر رہی سی۔ رساتل وچّ سی جو خود نے بنایا سی ہوراں نوں خراب کر کے، کیول اوہناں دی جات کرکے جاں دھرم کرکے۔ جاں رنگ کرکے جاں لنگ بھید کرکے۔ اس دا اپرلا جسا جملوک دی اگّ وچّ سڑدا سی، ماس بھندا سی۔ اس طرحاں دا آدمی جو ہوراں نوں خراب کردا سی واسطے ایہہ تاں صحیح سزا سی نرمل دی نگاہ وچّ۔ کیوں؟ کیونکہ…

نرمل ہن جداں 1984 اتے 1947 توں پہلاں جان صیغہ۔ شکل وچّ، بھاویں عقل بدلگی سی۔ کس نے مارا، کس نے مدد کیتی اس نوں پورا پتہ سی۔ ہر سکے دے دو پاسے ہندے ہن۔ اپنے بابا ولّ نسیا جس دے ولّ جنتا ہن پتھر مار رہی سی۔ کاش! اکلی جنتا نہیں، پور اس نال پولیس وی پتھر سٹّ رہے سن۔ اکلے بابے ولّ نہیں پر بابے دے دوجے پاسے مسلماناں ولّ وی۔ نرمل نے اک وار پڑھیا سی کہ کئی صدیاں واسطے گورے لوک وی اداں دے سی۔ اک دوجے نوں اعتقاد اتے وڈھدے۔ پر ہن نہیں۔ دو وڈے جگّ جنگاں بعد بھلامانس بن گئے سی۔ کی پتہ بھارت پاکستان اس نتیجے ولّ اک سو سال تکّ پہنچ جانگے؟ کی پتہ۔

بابے اتے پتھراں دے وچالے نرمل اک ڈھال بن گیا۔ پٹھّ اتے پھٹاں کھادیاں۔ بابا نرمل دے باہاں وچّ سی۔ پھیر کاغذی بابا گھم کے پوتے نوں لپیٹ گیا۔ اکثر اس دا سریر تاں ماس دا نہیں سی۔ پر جتھے پھٹّ پئی، اتھے چتر پٹ دا پیپر پاڑن لگّ پیا۔ اس دا محسوس نرمل نوں ہویا اتے اس نے بابے نوں پھیر پچھے کر دتا۔ تد تکّ کجھ مسلمان ( جنہاں نوں بابا بچا رہا سی) اگے آ گئے اتے بابے دی ڈھال بن کے اس نوں سڑک توں اک دوکان اندر لے گئے سی۔

نرمل نے بابے دا ہتھ اپنے ہتھ وچّ لے لیا سی۔ اس ہی ویلے دوکان دے پچھو اک ہندو ناری آ گئی سی۔ سارے اس ولّ تاڑ رہے سی۔ کسے نوں نہیں پتہ لگا کی کہن، کی کرن۔

- کیا دیکھ رہے ہوں؟ ہم نال آوو۔ تم کو اس تھاں کو نکالیئے!-۔ سارے اس دے مگر تر پئے، اوہناں دے نال نرمل اتے بابا۔ دوکان دے پچھے کئی سردار سن موٹراں سائیکلاں اتے۔ لوک اوہناں پچھے بہہ بہہ کے اس چلھے وچوں نکلے۔

بابے اتے نرمل نوں اڈّ اڈّ سائیکلاں اتے بٹھایا سی۔ انجھ اتھوں چلے گئے۔ سوار ہندا ہی بابا د دم ہار گیا۔ اکثر کاغذ پاٹا ہویا سی۔ اوہ سائیکل نرمل دے سائیکل دے اگے سی۔ نرمل دیاں اکھاں ساہمنے بابا چھائی مائی ہو گیا سی۔ نرمل نے اپنے نیتر بند کیتے۔ جد کھولھے، اپنے گھر، اس کمرے وچّ سی، جتھے بابے دی تصویر کندھ اتے تنگی ہوئی سی۔ ہن فوٹو وچّ، بابا واپس آ گیا سی۔

باہر دلی وچوں فلک تکّ دھوآں اٹھدا سی۔ نرمل نے بابے دی تصویر ولّ تکیا۔ اس نو شاید بھلیکھا لگا، پر انجھ لگا جویں اس ولّ تصویر نے اکھ جھمکی۔ نرمل باری ولّ ودھ گیا۔ باہر انتشار دا سٹہ سی۔ لوکاں ولّ باری وچوں ویکھدا، نرمل نے سوچیا، -کی اسیں کدے انتی کراںگے؟-۔ پھیر پردے چھڈھّ دتے۔

ختم
11.03.2020 - روپ ڈھلوں، رائیگیٹ، یو کے
© 2015 ACTDPL, Punjabi University, Patiala (Punjab) India
eMail us: sangam2005@gmail.com

 

* Who's Online

  • Dot Guests: 126
  • Dot Hidden: 0
  • Dot Users: 0

There aren't any users online.

* Recent Posts

Sweet like honey made PJ Gallery Team member by conniecx18
[April 08, 2020, 06:12:18 AM]


New Feature: Punjabi Janta Gallery by marcvq69
[April 08, 2020, 05:48:10 AM]


New PJ Icons for all our staff (December 2009 update) by vl2
[April 07, 2020, 02:35:09 PM]


PJ Meetup in NYC April 2010 by lornasc11
[April 07, 2020, 02:08:49 PM]


Apne APne shehar baaare dasso kidhan Lockdown vich life challing? by Gujjar NO1
[April 05, 2020, 05:43:37 PM]


Request Video Of The Day by Gujjar NO1
[March 25, 2020, 05:41:50 AM]


Kuldeep Manak Songs - Lyrics - by Gujjar NO1
[March 15, 2020, 10:42:40 AM]


ਬਾਬਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ - ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ by ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ
[March 14, 2020, 09:45:09 AM]


Tere Naam by Gujjar NO1
[March 08, 2020, 01:59:24 PM]


Je mera vass challe te mai..... by mundaxrisky
[March 05, 2020, 05:04:42 PM]


When was the last time you.. by Mani Kaur
[March 05, 2020, 04:13:52 AM]


What color are you wearing today... ???? by Mani Kaur
[March 05, 2020, 04:12:14 AM]


Last movie name you watched ? you liked it or disliked ? by Mani Kaur
[March 05, 2020, 04:11:45 AM]


Name one thing next to you by Mani Kaur
[March 05, 2020, 04:10:49 AM]


This or That by Mani Kaur
[March 05, 2020, 04:10:16 AM]


Last textmessage that u received by Mani Kaur
[March 05, 2020, 04:09:01 AM]


Just two line shayari ... by The Goru
[March 05, 2020, 01:56:36 AM]


MIRJA SAHIBA THE STORY DANABAD FAISALABAD by gemsmins
[December 25, 2019, 11:01:48 PM]


mirza sahiba by gemsmins
[December 25, 2019, 11:00:10 PM]


***Santra Kha Ke*** by Gujjar NO1
[December 17, 2019, 02:09:13 PM]


hindi /Urdu Four Lines Poetry by Gujjar NO1
[December 14, 2019, 07:32:07 AM]


ਡੂੰਘਾ ਪਾਣੀ ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ by ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ
[November 27, 2019, 07:07:45 PM]


ਕਲਦਾਰ ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ by ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ
[November 27, 2019, 07:06:20 PM]


Roop Ghuman Interview by ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ
[November 15, 2019, 05:01:37 PM]


ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੱਜਰਾ ਬਣਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡੇ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹਨ? by ਰੂਪ ਢਿੱਲੋਂ
[November 15, 2019, 04:52:53 PM]